UNESCO mo tuu ola

A te laukele mo tuu o motu atoll o Tuvalu i te Pasefika ne tuku atu ki te UNESCO Tentative List i te 24 Ianuali 2024. A te ulu ki te lisi o talosaga e fakasino ki se koga ne talosaga ke iloa tena tuu mo tena laukele; e se ko se koga ko oti ne talia i te World Heritage List. A te talosaga e faka‵mafa ne ia a sootaga o koga e ‵nofo i ei a tino, lua pulaka, koga fakatasitasi mo kolale, lagoona mo tai e ‵pui ne latou a motu.

A te ‵vae tenei e aogā ki tino malaga: a mea tāua o te fenua e fakailoa i galuega mo tuu ola, e pelā foki mo koga tonu. A te fakaaloalo ki tino e pule i te laukele mo tulafono o te fakapotopotoga e tāua, faitalia te igoa e tuku ki te koga ne se fakapotopotoga o te lalolagi. ‵Kilo ki te fakamatalaga a UNESCO mō te lauefa o te talosaga, kae se taku me ko lagoona gali katoa ko oti ne fakaigoa me ne koga tāua i te lisi.

Tuvalu e isi ana atoll e ono mo motu kolale e tolu: Funafuti, Nanumea, Nui, Nukufetau, Nukulaelae, Vaitupu, Nanumaga, Niutao mo Niulakita. A faiga kese‵kese o motu e ‵fuli ne latou te ulu ki lagoona, te ‵toki o kai mo te sootaga o koga e ‵nofo i ei a tino ki te kolale. A motu e salalau mai te feitu ki matu-togala ki te feitu ki saute-saegala i te kogaloto o te Pasefika, i te feitu ki togala o Polenisia.

A te atoll ko se koga kolale e isi ana tafatai e ‵kilo ki te tai i tua mo tafatai e ‵kilo ki te lagoona, kae e sāle isi a motu fo‵liki e uke. A se mape e fakasino fua ki koga fo‵liki e se lava mō te fakamatala o sootaga konei. A auala i te kolale e fakatonutonu te ulu atu o vaka, a galu e ‵fuli ne latou a tafatai, kae a te tulaga o vai i lalo i te laukele e tāua mō te nofo mo te ‵toki. A te lasi o te laukele e sāle taku me e tusa mo te 25–26 km², kae se fuainumera fakasino fua, kae se fuaga tonu o se tafatai e se ‵fuli.

A tautuaga e uke o Funafuti e ‵nofo i Fongafale, kae a motu i tua e manakogina se fakatautauga leva atu mō femalagaiga. A te tai i loto i motu se vaega o te olaga o aso katoa, kae se koga e se aogā i loto i koga tafao. Kafai e fakatoka se auala o te malaga, ‵vae te malaga vaalele ki te kautū mai te malaga vaka ki se motu i tua. A te malaga lona lua e fakalagolago ki taimi o vaka, uta, koga mō nofo mo te tulaga o te tai.

A pulaka, te giant swamp taro, e ‵soko ne ia a mea‵kai o Tuvalu ki se laukele mō ‵toki e tausi fakalei. Ana lua e ‵toki kae faka‵lei mō tupulaga e uke. A te fakamatalaga a UNESCO ki te laukele mo tuu e faka‵mafa ne ia te atamai ne tuku mai tupulaga mua, e aofia te sootaga o te ‵toki, vai mo koga e ‵nofo i ei a tino. Tela la, a te vai masima e ulu atu mo te tausi o vai e tāua mō te tumau o mea‵kai, e pelā foki mo te laukele mo te tai.

A fekei e ‵soko ki te fai o kai mai lakau e uke i ei te mā mo te niu. A auala o fai mo igoa e ‵kese i motu mo kāiga. A te fakamatala a se tino fai mea‵kai ki mea e fakaaogā mo auala o fai e aogā mō te iloa o tuu konei. Fesili ki tino talimalo pe fai pefea se kai mo mea e fakaaogā; a te tali e mafai o fakailoa fakalei te faiga o te kāiga mo te ‵kese o te motu, e sili atu i se auala masani o fai ne kopi i itulau o malaga.

Kafai e fia fai se kai i tou fale, fakaaogā se auala masani mō te mea e maua ki a koe, kae faka‵puna fakalei te taro. Se fakaaogā ne koe a aka mata e se iloa io me kaeve ne ‵fuli e pelā me se tofotofoga fua. A te tāua o mea‵kai o motu e nofo i te atamai e tuku atu i kāiga mo fakapotopotoga. A te fesoasoani ki se tino fai mea‵kai o te fenua mo te faka‵logo ki tena tala o se kai ko se auala ‵lei mō te ako.

A te Funafuti Conservation Area se tasi o koga tāua ‵ki mō tino asiasi ki Tuvalu. A te matagaluega mō tino tafao e fakamatala ne ia se koga puipui e tusa mo te 33 km² o kolale, lagoona mo motu fo‵liki i te feitu ki togala o te atoll. A se asiasiga e ‵tau o fakatoka i te fenua, kae fakamatala ne te tino e fai te malaga a tulafono mō ulu atu, te tulaga o te tai mo te auala ke se fakalavelave ki manu mo mea ola.

A mea faigofie e mafai foki o aogā ‵ki: se sasale ne talia, se talanoaga ki tala fakasolopito o motu, se kai ne fai ne se tino o te fenua io me te ‵kilo ki galuega o lima kafai e ‵kami atu. A fakatasiga konei e se ‵funa ona ko tino o te fenua e fakatalitali ke maua ne tino mai tua. E fakalagolago ki sootaga mo te loto malie o tino talimalo ke fakaavanoa olotou taimi.

A tai ma‵luga mo lofia e fakalavelave ki fale, femalagaiga mo galuega e maua mai i ei te olaga. E se ‵tau o fakasalalau e pelā me se mea mō ‵kilo fiafia io me se pogai ke ulu atu kae fakalavelave ki kāiga ne logo‵mae. Kafai e fakalavelave a tulaga ki tau asiasiga, mulimuli ki fakatonuga o te fenua kae tuku avanoa i auala mo tautuaga. A te fia iloa fakaaloalo e tuku avanoa ki te olaga ‵funa o te fakapotopotoga, e pelā foki mo tena talimalo.

A puna muamua konei e lagolago ki fakatonutonuga e isi olotou aso, kae e tuku mai koga mō siaki te faiga o te taimi nei. A fautuaga mō malaga e ‵kese mō tino o fenua kese‵kese. Fesokotaki ki te ofisa e fetaui mō tau tusifolau.

• Timeless Tuvalu — te itulau faka-te-malo mō tino tafao
• Tuvalu Central Statistics Division — tusiga igoa 2022–23
• Tuvalu Tourism — te koga puipui o Funafuti
• UNESCO — te talosaga mō te laukele mo tuu i te Tentative List
• DFAT — konekalate Falepili Union
• Fiji Airways — malaga ki Funafuti
• FCDO — fautuaga mō malaga ki Tuvalu
• U.S. State Department — fakamatalaga ki Tuvalu